Инвестициялық жоба: 2026 жылы оны қалай бағалауға және қандай жеңілдік алуға болады
Инвестициялық жоба — жаңа өндіріске немесе қолданыстағы өндірісті кеңейтуге салынатын, өзін ақтап, табыс әкелуге тиіс қаражат. Ақша салмас бұрын жобаны үш көрсеткішпен бағалайды: таза дисконтталған табыс (NPV), ішкі кірістілік нормасы (IRR) және өтелу мерзімі. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап мұндай жобаларға мемлекеттік жеңілдіктер инвестициялық келісімшарттың үш түрі бойынша беріледі. Төменде — тиімділікті мысалмен қалай есептеу керек, жеңілдіктердің шегі қандай және қолдау алу үшін қайда бару керек.
Инвестициялық жоба дегеніміз не?
Заң бойынша инвестициялық жоба — жаңа өндірістерге, қолданыстағы өндірістерді кеңейтуге немесе жаңартуға не басым туристік аумақтардағы туристік объектілерге салым көздейтін іс-шаралар кешені. Кәсіпкерлік кодексінің 284-бабы оны осылай анықтайды.
Инвестиция — компанияның жарғылық капиталына немесе ұзақ мерзімді активтерге салынатын мүлік пен құқықтар: ғимараттар, жабдық, жер, материалдық емес активтер. Жеке тұтынуға арналған сатып алу инвестиция болып саналмайды, ал лизингтегі мүлік шарт жасалған сәттен бастап инвестиция болып есептеледі. Қазақстанда қаражат салатын кез келген адам немесе компания инвестор бола алады.
Кәсіпкер үшін мұның мәні қарапайым: цехтағы жаңа желі, екінші дүкен немесе жылыжай да инвестициялық жоба. Оның ағымдағы шығыстан айырмасы мынада: ақша қазір жұмсалады, ал бірнеше жыл бойы қайтады, сондықтан оны басқаша есептейді.
Инвестициялық жоба: 1) мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобасын, оның ішінде концессиялық жобаны іске асыру барысында құрылған, кеңейтілген және (немесе) жаңартылған өндірістерді қоса алғанда, жаңа объектілер мен өндірістерді құруға, қолданыстағыларын кеңейтуге және (немесе) жаңартуға; (…) инвестицияларды көздейтін іс-шаралар кешенін білдіреді.Дереккөз: ҚР Кәсіпкерлік кодексі, 274-бап 1, 2-тармақтар, 284-бап, ҚР 2025 жылғы 18.07. № 215-VIII Заңының редакциясында; adilet.zan.kz, 30.09.2026 салыстырылды
Инвестициялық жобаны қалай бағалайды: NPV, IRR және өтелу мерзімі?
NPV болашақ ақшаны бүгінгі құнға келтіргенде жоба салымнан тыс қанша табыс әкелетінін көрсетеді. IRR — NPV нөлге тең болатын мөлшерлеме. Өтелу мерзімі — ақша ағыны салымды неше жылда қайтаратыны. NPV нөлден жоғары, ал IRR сіз ақша алатын мөлшерлемеден жоғары болса, жоба тиімді.
Болашақта түсетін ақшаның құны бүгінгі ақшадан төмен, өйткені бүгінгі ақшаны депозитке салуға немесе онымен пайыз төленетін несиені өтеуге болады. Сондықтан әр жылдың ағынын (1 + мөлшерлеме) санының жыл нөміріне тең дәрежесіне бөледі. Бұл мөлшерлемені дисконттау мөлшерлемесі деп атайды. Шағын бизнес үшін өз несиеңіздің мөлшерлемесін алған жөн.
Мысал: сіз 100 млн ₸ саласыз, жоба 5 жыл бойы жыл сайын 30 млн ₸ таза ақша ағынын әкеледі.
| Сценарий | NPV | Қорытынды |
|---|---|---|
| мөлшерлеме 20 %, ағын 30 млн ₸ | −10,3 млн ₸ | өзін ақтамайды: ақша жобаның әкелетінінен қымбатқа түседі |
| мөлшерлеме 15 %, ағын 30 млн ₸ | +0,6 млн ₸ | әрең ақталады, дисконтталған өтелу мерзімі — 5 жылға жуық |
| мөлшерлеме 20 %, ағын 24 млн ₸ (сату 20 %-ға төмен) | −28,2 млн ₸ | үлкен шығын |
Бұл жобаның IRR-і — 15,24 %. Демек, несие 15,24 %-дан қымбат болса, жоба ақша жоғалтады, ал арзанырақ болса — табыс табады. Қарапайым өтелу мерзімі — 3,3 жыл (100 ÷ 30), бірақ ақшаның құнын ескергенде 15 % мөлшерлемемен салым тек бесінші жылдың соңында қайтады. Есептеулер біздікі.
Мысалдан жоба үшін жеңілдікті мөлшерлеменің неге сонша маңызды екені және банктің сатудың төмендеу сценарийін неге тексеретіні көрінеді: түсімнің 20 %-ы түспей қалса, күмәнді жоба шығынды жобаға айналады.
NPV (Net Present Value) жобасының тиімділік көрсеткішін есептеу жүргізіледі – дисконтталған бос ақша ағындарының сомасы мен жобаға инвестициялар сомасы арасындағы айырма. (…) IRR (Internal Rate of Return) жобасының тиімділік көрсеткіші есептеледі – жобаның NPV-сы 0-ге тең болатын жоба кірістілігінің ішкі нормасы.Дереккөз: Қазақстанның Даму Банкі, А-021 «Инвестициялық жобаның бизнес-жоспарының (ТЭН) құрылымы мен мазмұнына қойылатын талаптар», «Жоба тиімділігінің көрсеткіштері» бөлімі, kdb.kz; ҚР ҰЭМ № 59 Қағидалары, 64-тармақ; 29–30.09.2026 салыстырылды
2026 жылдан бастап қандай инвестициялық преференциялар қолданылады?
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап жеңілдіктер үш келісімшарттың бірі бойынша беріледі: инвестициялар туралы келісім, инвестициялық міндеттемелер туралы келісім немесе оңайлатылған инвестициялық келісімшарт. Бұрынғы режимдер, оның ішінде арнаулы инвестициялық келісімшарт, кодекстен алып тасталды.
| Келісімшарт | Салым шегі | Беретін жеңілдіктері |
|---|---|---|
| Инвестициялар туралы келісім | басым туристік аумақтардағы туризм — 200 мың АЕК-тен (865 млн ₸) бастап; тамақ және жеңіл өнеркәсіптің жаңа объектілері — 1 млн АЕК-тен (4,325 млрд ₸) бастап; жаңа өндірістер — 2 млн АЕК-тен (8,65 млрд ₸) бастап; қолданыстағы өндірістерді кеңейту — 5 млн АЕК-тен (21,625 млрд ₸) бастап; астанадан және республикалық маңызы бар қалалардан тыс жерде халықаралық желінің франшизасымен жұмыс істейтін 3–5 жұлдызды қонақүйлер — 1 млн АЕК-тен (4,325 млрд ₸) бастап | КТС 100 %-ға азайтылады, мүлік салығы 0 %, жер салығына 0 коэффициенті қолданылады, заттай гранттар, шетелдік жұмыскерлерді тарту құқығы; салық жеңілдіктері — 10 жылға дейін |
| Инвестициялық міндеттемелер туралы келісім | 8 жылда 75 млн АЕК-тен (324,375 млрд ₸) бастап, оның жартысы — алғашқы 4 жылда; тек ірі және орта бизнеске | 10 жылға өзгермейтін салық ережелері; есесіне — қазақстандық кадрларды оқыту |
| Оңайлатылған инвестициялық келісімшарт | кодексте шек жоқ; тек Үкімет тізбесіндегі басым қызмет түрлеріне | заттай грант және кедендік баждардан босату, салық жеңілдіктері жоқ |
Теңгедегі сомалар — 2026 жылғы АЕК, 4 325 ₸ бойынша біздің қайта есептеуіміз. Инвестициялар туралы келісім үшін өтінім берілген күнгі АЕК алынады. Жеңілдіктер тек Қазақстанның заңды тұлғаларына және оларға жабдық әкелетін лизингтік компанияларға беріледі. Инвестициялар туралы келісім оңайлатылған декларациядағы және басқа да арнаулы салық режимдеріндегі компаниялармен, алкоголь мен темекі өндірушілермен, ойын бизнесімен, қаржы ұйымдарымен, майнинг компанияларымен және жер қойнауын пайдаланушылармен жасалмайды. Заң келісімшарт бойынша салықтан толық босатуға жол бермейді.
«Басым инвестициялық жоба» бөлек режим ретінде кодексте енді жоқ: бұл сөздер 2025 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған ескі келісімшарттарға қатысты ескертпеде және мемлекет үлесіне қатысты екі жеке ерекшелікте ғана қалды. Мақалада немесе кеңесшіден «басым жобаларға арналған» шектерді көрсеңіз, бұл — ескірген ережелер.
Инвестициялық преференциялар осы баптың 2-тармағында көзделген инвестициялық келісімшарттардың біреуі бойынша ғана беріледі.Дереккөз: ҚР Кәсіпкерлік кодексі, 283, 283-1, 283-2, 283-3, 283-4-баптар, 286–290 және 295-1-баптар (01.01.2026-дан бастап алып тасталды); ҚР № 214-VIII Салық кодексі, 736-бап; adilet.zan.kz, 30.09.2026 салыстырылды
Оңайлатылған инвестициялық келісімшартқа қандай құжаттар керек және мерзімі қандай?
Өтінімге тіркеу туралы анықтама, жарғы, инвестициялық жобаның бизнес-жоспары, қажетті заттай гранттың құнын растайтын құжаттар және салық берешегінің жоқ екені туралы анықтама қоса беріледі. Шешім 60 жұмыс күнінен аспайтын мерзімде қабылданады.
- Өтінімді құжаттарымен бірге беріңіз. Салық берешегінің жоқ екені туралы анықтама соңғы 5 жұмыс күні ішінде алынған болуы керек.
- Шешім өтінім тіркелген күннен бастап 60 жұмыс күніне дейін қабылданады.
- Шешімнен кейін келісімшарттың жобасы 10 жұмыс күні ішінде дайындалады.
- Келісімшарт қол қойылғаннан кейін 5 жұмыс күні ішінде тіркеледі және тіркелген күннен бастап күшіне енеді.
Заттай грант — мемлекеттік мүлік: жер, ғимараттар, жабдық, көлік (жеңіл автокөліктен басқа). Алдымен ол тегін пайдалануға беріледі, ал міндеттемелер орындалғаннан кейін меншікке өтеді. Мөлшері ұзақ мерзімді активтерге салынған салымның 30 %-ынан аспайды. Жабдықты әкелу кедендік баждардан 5 жылға дейінгі мерзімге, шикізат пен материалдарды әкелу іске қосылғаннан кейін 5 жылға босатылады.
Келісімшарт бұзылса, үнемделген салықтар мен баждарды қайтаруға, ал заттай грантты 30 күн ішінде мүлікпен немесе ақшамен қайтаруға тура келеді. Сондықтан келісімшарт бойынша міндеттемелерді алдын ала өз қаржылық моделіңізбен тексерген жөн.
Мемлекеттік заттай гранттың ең жоғары мөлшері Қазақстан Республикасы заңды тұлғасының ұзақ мерзімді активтеріне салынатын инвестициялар көлемінің отыз пайызынан аспайды.Дереккөз: ҚР Кәсіпкерлік кодексі, 283-3, 283-5-баптар, 292-бап 1-тармақ, 293-бап 1-тармақ, 294, 295-баптар; adilet.zan.kz, 30.09.2026 салыстырылды
Инвестициялық жобамен қайда жүгіну керек
Инвесторларды «бір терезе» қағидаты бойынша Kazakh Invest ұлттық компаниясы сүйемелдейді: ол тегін кеңес береді және инвестициялық келісімшарт жасасуға көмектеседі. Жобаға ақшаны банктер (оның ішінде Даму кепілдігімен) және Қазақстанның Даму Банкі береді.
Kazakh Invest өзі ақша бермейді. Ол сіздің құжаттарыңызды мемлекеттік органдарға беріп, сіз үшін өтінішхат жолдай алады. Барлық құжатты тапсырсаңыз, Даму Банкі жобаны 25 жұмыс күнінде тегін индикативтік талдаудан өткізеді және қаржылық моделі бар ТЭН түріндегі бизнес-жоспар сұрайды. Шағын және орта бизнес жобалары үшін жол әдетте қарапайымырақ: екінші деңгейдегі банктен несие, ал кепіл жетпесе — Даму қорының кепілдігі.
KAZAKH INVEST қолдауы: «Бір терезе» қағидаты бойынша мемлекеттік қызметтер алуға көмек көрсету; Қазақстандағы инвестициялық қызмет бойынша тегін кеңес; Инвесторларға визалық қолдау; Инвестициялық келісімшарт жасасу кезінде қолдауДереккөз: invest.gov.kz; ҚР Кәсіпкерлік кодексі, 282-1-бап; Қазақстанның Даму Банкі, kdb.kz, «Инвестициялық жобалар» бөлімі; 30.09.2026 салыстырылды
Жобаға ақша және құжаттар
Қаржылық модельді қалай құру керек, ТЭН деген не және жобаға алатын несиеге кепілдікті қайдан табуға болады — осы бөлімнің басқа мақалаларында.
Жиі қойылатын сұрақтар
NPV қандай болса жақсы деп саналады?
Нөлден жоғары кез келген мән: жоба салымды қайтарады және дисконттау мөлшерлемесінен тыс табыс табады. Болжамдар шынайы болғанда NPV неғұрлым жоғары болса, жобаның тәуекелге төзімділігі соғұрлым жоғары.
Қандай дисконттау мөлшерлемесін алу керек?
Шағын бизнес үшін — өз несиеңіздің мөлшерлемесін немесе ақшаны басқа іске салсаңыз алатын кірістілікті. 2026 жылғы тамызда шағын бизнеске берілген жаңа теңгелік несиелердің орташа мөлшерлемесі — 23,8 %.
Екі инвестициялық келісімшартты қатар жасасуға бола ма?
Жоқ. Жеңілдіктер үш келісімшарттың біреуі бойынша ғана беріледі.
Инвестициялық келісімшартқа бизнес-жоспар керек пе?
Оңайлатылған келісімшарт үшін — иә, инвестициялық жобаның бизнес-жоспары міндетті құжаттарға кіреді.
Әрі қарай
Банк пен «Даму» талаптарына сай бизнес-жоспар
Жобаңызды айтып беріңіз. Қоңырау шалып, жоспарға не кіретінін түсіндіреміз. Қоңырау шалып, тегін кеңес береміз. Бұл сізге ешқандай міндет жүктемейді.