Қаржылық модель: қалай құрып, беріктігін қалай тексеру керек
Қаржылық модель — әдетте Excel-де жасалатын кесте: бизнес ай сайын қанша ақша табатынын, қанша жұмсайтынын және несиені төлей ала ма, соны есептейді. Жоба сөзбен сипатталатын бизнес-жоспардан айырмасы — модель сандармен жауап береді: түсім жете ме, жоба қашан өзін ақтайды, сатылым азайса не болады. Төменде — банк не талап етеді, модель қандай бөліктерден тұрады, несиесі бар қарапайым модельдің мысалы, Қазақстанда 2026 жылы қандай сандарды алу керек және қолдау бағдарламалары не сұрайды.
Қарапайым тілмен айтқанда, қаржылық модель деген не?
Қаржылық модель — жобаның ақшасын несиенің бүкіл мерзіміне, мысалы 3 жылға алдын ала есептеу: әр ай немесе тоқсан бойынша түсім, шығыстар, салықтар, несие төлемдері және ақша қалдығы. Ондағы барлық сан формулалармен байланысқан, сондықтан бір болжамды өзгертсеңіз, салдарын бірден көресіз.
«Көз мөлшерімен» жасалған болжам кестесінен айырмасы осында. Модельде ұн бағасын 10 %-ға көтерсеңіз, өзіндік құн, пайда, ақша қалдығы және несиені төлеу қабілеті қайта есептеледі. Сөйтіп модель ақша жұмсалмай тұрып шешім қабылдауға көмектеседі.
Қазақстанда бизнеске арналған қаржылық модельдің бірыңғай мемлекеттік әдістемесі жоқ. Талаптарды ақша беретіндер қояды: грантқа арналған бизнес-жоспар үлгісінде, бюджеттік жобалар қағидаларында және Қазақстанның Даму Банкінің ішкі қағидаларында.
Қаржылық модель қандай парақтардан тұрады?
Ең азы — бес бөлік: бастапқы деректер, түсім, шығыстар, несие және ақша қозғалысы. Ірі несиеге арналған толық модельге пайда мен залал туралы есеп, баланс, салықтар, күрделі шығындар және өтелу көрсеткіштері қосылады.
| Парақ | Мазмұны | Шағын бизнеске керек пе? |
|---|---|---|
| Бастапқы деректер | қуат пен жүктеме, шикізат пен өнім бағасы, қызметкерлер саны, салықтар, несие мөлшерлемесі, валюта бағамы | иә, барлық болжам тек осында |
| Түсім | айлар бойынша сатылым көлемі × баға | иә |
| Шығыстар | шикізат, жалақы, жалдау, коммуналдық төлемдер, жарнама | иә |
| Несие | төлем кестесі: сыйақы және негізгі борыш | иә, несие алсаңыз |
| Ақша қозғалысы | ай соңында қанша келді, қанша кетті және қанша қалды | иә, бұл басты парақ |
| Пайда мен залал, баланс | сол сандарға бухгалтерлік көзқарас | ірі несие үшін |
| NPV, IRR, өтелу мерзімі | ақшаның уақыт бойынша құнын ескергенде жоба тиімді ме | инвестициялық жоба үшін |
Қазақстанның Даму Банкі модельді өзінің Excel үлгісі бойынша сұрайды. Онда бастапқы деректердің, пайда мен залалдың, баланстың, ақша және дисконтталған ағынның, түсімнің, операциялық шығыстардың, айналым капиталының, салықтардың, күрделі шығындардың, несиелердің және капиталдың орташа өлшенген құнының жеке парақтары бар. Банктің басты ережесі: барлық бастапқы дерек бір параққа шығарылады, қалғандарында тек формулалар тұрады.
«Бастапқы деректер» парағы, бүкіл модельді құрудың негізі ретінде. Осы парақта (…) негізгі болжамды параметрлер сипатталады: өндірістік қуаты, өндірістік қуаттарды жүктеу көлемі, қызметкерлер саны, өндіріс үшін қажетті шикізат пен материалдар/қызметтер бағасы, түпкілікті өнімнің бағасы, салық мөлшерлемелері және валюта бағамдары, кредит мөлшерлемелеріДереккөз: Қазақстанның Даму Банкі, «ҚЭМ-ге қойылатын базалық талаптар» және қаржылық-экономикалық модель үлгісі, kdb.kz; 30.09.2026 салыстырылды
Несиесі бар қарапайым қаржылық модель қандай болады?
Шартты мысал: цех жабдыққа 3 жылға 15 млн ₸ алады. Түсім айына 4,5 млн ₸, шикізат — түсімнің 55 %-ы, тұрақты шығыстар 1,2 млн ₸, табыстан 4 % салық. Мөлшерлеме 23,8 % болса, несие төлемінен кейін айына шамамен 58 мың ₸ қалады.
| Айына | Мөлшерлеме 23,8 % | Мөлшерлеме 12,6 % |
|---|---|---|
| Түсім | 4 500 000 ₸ | 4 500 000 ₸ |
| Шикізат, 55 % | 2 475 000 ₸ | 2 475 000 ₸ |
| Тұрақты шығыстар | 1 200 000 ₸ | 1 200 000 ₸ |
| Табыстан 4 % салық | 180 000 ₸ | 180 000 ₸ |
| Несие төлеміне дейінгі ақша | 645 000 ₸ | 645 000 ₸ |
| Несие төлемі, аннуитет | 586 919 ₸ | 502 524 ₸ |
| Қалады | 58 081 ₸ | 142 476 ₸ |
Барлық сан шартты, есеп біздікі. 23,8 % — 2026 жылғы тамызда шағын бизнеске теңгемен берілген жаңа несиелердің орташа мөлшерлемесі, 12,6 % — Даму қорының «Өрлеу» бағдарламасының шекті мөлшерлемесі, шарттары бойынша «жылдық 12,6 %-дан аспайды». Оны тек бағдарлама шарттарына сай жобалар алады, сондықтан мұнда бұл уәде емес, салыстыруға арналған мысал. Мысалда жалақы салықтары тұрақты шығыстарға кіреді.
Модельден байқалатыны мынау. Нарықтық мөлшерлемеде несие төлеміне дейінгі ақша төлемнің өзінен небәрі 1,1 есе көп. Банктер бұл қатынасты борышты өтеу коэффициенті, DSCR деп атайды, мұндай аз қормен жоба осал болып шығады. Залалсыздық нүктесіндегі түсім 23,8 % мөлшерлемеде шамамен 4,36 млн ₸, 12,6 %-да 4,15 млн ₸. Яғни сатылым жағынан қауіпсіздік шегі небәрі 3 % және 8 %.
«шағын кәсіпкерлік субъектілеріне» 23,78; «орта кәсіпкерлік субъектілеріне» 18,96Дереккөз: ҚР Ұлттық Банкі, теңгемен берілген жаңа несиелер бойынша орташа өлшенген мөлшерлемелер, 2026 жылғы тамыз, nationalbank.kz; «Өрлеу» мөлшерлемесі — damu.kz; есептер біздікі; 29–30.09.2026 салыстырылды
Қаржылық модельдің сезімталдық талдауы: беріктігін қалай тексеру керек
Сезімталдық талдауы — бір негізгі факторды: бағаны, сатылым көлемін, шығындарды, іске қосу мерзімін, мөлшерлемені жылжытқанда нәтиженің қалай өзгеретінін тексеру. Стресс-тест те осындай тексеру, бірақ ықтимал жаман сценарийде, көбіне бірден бірнеше фактор бойынша жасалады.
Біздің мысалда түсімнің 15 %-ға, 3,825 млн ₸-ге дейін азаюы жеткілікті. Сонда несие төлеміне дейін 368 мың ₸ ақша қалады, ал төлемнен кейін цех шығынға батады: 23,8 % мөлшерлемеде айына 219 мың ₸, 12,6 %-да 134 мың ₸ минус. Мұндай есепті алғашқы мерзімі өткен төлемнен кейін емес, несие шартына қол қоймай тұрып жасаған жөн.
- Өнім бағасы: минус 5 және 10 %.
- Сатылым көлемі: минус 10 және 20 %, толық жүктемеге баяу шығу.
- Шикізат пен материалдар: плюс 10 %. 2026 жылғы тамызда жылдық инфляция — 9,8 %, Ұлттық Банктің 2026 жылға болжамы — 9–11 %.
- Іске қосу: несие төлемі басталып кеткенде 2–3 айға кешігу.
- Мөлшерлеме: құбылмалы мөлшерлеме үшін — плюс 2–3 пункт.
Даму Банкі сезімталдық талдауын да, стресс-тестіні де талап етеді, ал нәтижені таза және жинақталған ақша ағыны мен DSCR бойынша қарайды. Бюджеттік жобалардың ТЭН-інде сезімталдықты өткізу көлемі мен бағасы, инвестициялық және ағымдағы шығындар бойынша есептеп, залалсыздық нүктесін қосады.
Қаржылық көрсеткіштердің тұрақтылығын бағалау үшін қаржылық модельдің сезімталдығын талдау қолданылады – сезімталдықтың негізгі факторларының өзгеруінің қаржылық болжамдардың нәтижелеріне әсерін бағалау.Дереккөз: Қазақстанның Даму Банкі, А-021 «Инвестициялық жобаның бизнес-жоспарының (ТЭН) құрылымы мен мазмұнына қойылатын талаптар», kdb.kz; ҚР ҰЭМ № 59 қағидалары, 64-тармақ; ҚР Ұлттық Банкі, 04.09.2026 баспасөз релизі; 29–30.09.2026 салыстырылды
2026 жылы қаржылық модельге қандай сандарды алу керек?
Жеңілдетілген бағдарлама бойынша несие мақұлданбайынша, мөлшерлемені нарық бойынша алыңыз. Салықтарды — 2026 жылғы жаңа Салық кодексі бойынша. Бағаның өсуін — Ұлттық Банктің инфляция болжамы бойынша.
| Көрсеткіш | 2026 жылғы қыркүйектегі мәні | Дереккөз |
|---|---|---|
| Бизнеске берілген жаңа несиелер мөлшерлемесі | шағын бизнеске — 23,8 %, орта бизнеске — 19,0 % | Ұлттық Банк, 2026 жылғы тамыз |
| Базалық мөлшерлеме | 16,25 % | Ұлттық Банк, 04.09.2026 шешімі |
| Инфляция | жылына 9,8 %, 2026 жылға болжам 9–11 % | Ұлттық Банк |
| Ең төмен жалақы, АЕК | 85 000 ₸, 4 325 ₸ | № 239-VIII бюджет туралы заң |
| ҚҚС | 16 % | Салық кодексі, 503-бап |
| ЖШС үшін КТС | 20 % | Салық кодексі, 357-бап |
| Оңайлатылған декларация | табыстан 4 % (мәслихат мөлшерлемені ең көбі 50 %-ға өзгерте алады), жылына 600 000 АЕК-ке дейін | Салық кодексі, 715-бап |
| ЖК-нің өзі үшін әлеуметтік аударымдары | 5 %, айына кемінде 4 250 ₸ | Әлеуметтік кодекс, 244, 245-баптар |
Модельдің көкжиегі — несие мерзімінен кем емес. Даму Банкі салым жасалып жатқанда ай сайын, іске қосылғаннан кейін тоқсан сайын есептеуді сұрайды. Шағын бизнеске бүкіл мерзімге ай сайын есептеген ыңғайлы: сонда несиені төлеу ең қиын болатын маусымдық құлдыраулар көрінеді.
жобаны жоспарлау шегінің ұзақтығы сұратылған қарыз мерзімінен кем болмауы тиісДереккөз: Қазақстанның Даму Банкі, «ҚЭМ-ге қойылатын базалық талаптар», kdb.kz; ҚР Ұлттық Банкі, nationalbank.kz; ҚР № 239-VIII Заңы, 7-бап; ҚР № 214-VIII Салық кодексі; ҚР Әлеуметтік кодексі, 244-бап; 29–30.09.2026 салыстырылды
Қаржылық моделі бар бизнес-жоспар: грант, банк және Даму не талап етеді
Грант үшін үш жылға «кіріс минус шығыс» қарапайым есебі жеткілікті. Даму Банкіне оның үлгісі бойынша Excel-дегі толық модель керек. Даму бағдарламалары бойынша жобаны банк бағалайды, қор модельдің өз нысанын жарияламайды.
| Қайда | Талаптар |
|---|---|
| 400 АЕК-тік грант | бизнес-жоспар үлгісінде бағалар, айлық кіріс және 3 жылға пайда болжамы; пайда = кіріс − шығыс, NPV және IRR-сыз |
| Жастарға 5 млн ₸-ге дейін микрокредит | бизнес-жоспар міндетті, критерийлердің ішінде — экономикалық тиімділік және болжамды пайда |
| Жергілікті бюджеттен мөлшерлемені субсидиялау | 3 жылға өнім шығару, қуат, жүктеме, жабдықтың тозуы |
| Банк арқылы Даму бағдарламалары, мысалы «Іскер аймақ» | жобаның тиімділігін банк өзі бағалайды және ТЭН немесе бизнес-жоспар болса, Даму қорына жібереді |
| Қазақстанның Даму Банкі | сезімталдық талдауы мен стресс-тесті бар, банк үлгісі бойынша Excel-дегі модель |
Грант тек қарапайым кестені талап етсе де, толық модель өзіңізге пайдалы. Ол қандай түсімде несиені төлей алмайтыныңызды көрсетеді және несие менеджерінің сұрақтарына дайын жауап береді.
Пайда "Жалпы кіріс – жалпы шығыс = пайда" формуласы бойынша есептеледіДереккөз: ҚР ЕХӘҚМ 2023 жылғы 30.06. № 272 бұйрығы, 2-қосымша, 7-бөлім, 44-тармақ; ҚР Үкіметінің № 754 қаулысы, 72-тармақ; ҚР Үкіметінің 2025 жылғы 30.12. № 1176 қаулысы, 21–22-тармақтар; Қазақстанның Даму Банкі, А-021; 29–30.09.2026 салыстырылды
Модельден ақшаға дейін
Бизнес-жоспарды қалай жасау, инвестициялық жобаны қалай бағалау және несиені өтеу тәсілін қалай таңдау керек — көрші мақалаларда.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қаржылық модельдің бизнес-жоспардан айырмасы неде?
Бизнес-жоспар жобаны сөзбен сипаттайды: нарық, өнім, команда. Қаржылық модель оның ақшасын айлар бойынша есептейді. Әдетте модель бизнес-жоспарға қосымша болады.
Қаржылық модельді қай бағдарламада құру керек?
Көбіне Excel-де немесе Google Кестелерде. Қазақстанның Даму Банкі модельді тек Excel-де, өз үлгісі бойынша қабылдайды.
Модельді қанша жылға құру керек?
Несие мерзімінен кем емес. Несие 3 жылға алынса, модель кемінде 3 жыл алға есептеледі.
Әрі қарай
Банк пен «Даму» талаптарына сай бизнес-жоспар
Жобаңызды айтып беріңіз. Қоңырау шалып, жоспарға не кіретінін түсіндіреміз. Қоңырау шалып, тегін кеңес береміз. Бұл сізге ешқандай міндет жүктемейді.